Dampende geothermische bron in een ruig Afrikaans landschap waar aardplaten langzaam uit elkaar schuiven.
Onder het oppervlak van Zambia broeit iets. Borrelend gas in thermale bronnen verraadt de aanwezigheid van een actieve scheur in de aardkorst.
Dampende geothermische bronnen in het Afrikaanse landschap.
Onderzoeker Rūta Karolytė van de Universiteit van Oxford leidt het onderzoek naar dit fenomeen. Volgens haar zijn er sterke aanwijzingen dat dit gebied op de lange termijn kan transformeren tot een compleet nieuwe plaatgrens.
Een scheur van 2.500 kilometer
Het breuksysteem bestrijkt een enorme afstand. De zone loopt helemaal van Tanzania tot aan Namibië, een strook van zo’n 2.500 kilometer lang. De bevindingen over deze geologische activiteit zijn recent gepubliceerd in het vakblad Frontiers in Earth Science.
Geologen kregen het gebied rond het Zambiaanse Kafue in het vizier door opvallende hoogteverschillen in het landschap. Die patronen wijzen op een aardkorst die tergend langzaam uit elkaar wordt getrokken. Dit proces gaat bovengronds vaak ongemerkt, maar veroorzaakt diep onder de grond sterke geothermische afwijkingen en warme bronnen.
Helium als geologische vingerafdruk
Om te bewijzen dat de scheur daadwerkelijk diep de aarde in snijdt, bezocht het onderzoeksteam acht verschillende geothermische bronnen en putten. Zes daarvan lagen direct in de vermoedelijke breukzone, de andere twee dienden als controlegroep daarbuiten.
Uitgestrekte vallei met heuvels en schaarse vegetatie langs de Afrikaanse breukzone.
De wetenschappers namen gasmonsters uit het water voor isotopenonderzoek. De verhouding tussen heliumisotopen functioneert hierbij als een chemische vingerafdruk. Het onthult of opborrelend gas afkomstig is uit de ondiepe aardkorst of uit de veel diepere aardmantel.
De resultaten waren glashelder. De bronnen binnen de breukzone toonden een heliumverhouding die naadloos aansluit bij metingen uit het beroemde Oost-Afrikaanse riftsysteem. Bij de twee bronnen buiten de zone ontbrak deze specifieke signatuur volledig.
“Een rift kan uitgroeien tot een plaatgrens, maar meestal stopt de activiteit voordat de lithosfeer echt breekt,” aldus Rūta Karolytė.
Rechtstreekse verbinding met de diepte
De gevonden heliumsignatuur bewijst dat vloeistoffen vanuit de aardmantel via de scheur het aardoppervlak weten te bereiken. Onder dit deel van Afrika ligt die mantel naar schatting op 40 tot 160 kilometer diepte. Deze open verbinding toont aan dat de tektonische breuk momenteel actief is.
Hoewel aardplaten hooguit enkele centimeters per jaar opschuiven en veel rifts uitdoven, kan de impact op termijn enorm zijn. Als de korst verder oprekt, ontstaan er in de toekomst mogelijk diepe valleien en nieuwe meren. Ook kan magma makkelijker opstijgen, wat lokaal tot vulkanisme leidt.
De jacht op nieuwe grondstoffen
De geologische onrust in Afrika is ook voor Europa van strategisch belang. Rifts zijn knooppunten waar hitte, gesteenten en vloeistoffen uit de diepte samenkomen. Dit creëert ideale omstandigheden voor de ophoping van mineralen en kritieke grondstoffen, materialen waar de Europese industrie sterk afhankelijk van is.
Het huidige meetgebied rond Kafue is nog te klein om harde conclusies te trekken over de toekomst van de volledige breukzone. Mogelijk sluit de Afrikaanse scheur uiteindelijk aan op de Mid-Atlantische Rug, de massieve onderzeese bergketen waar de continenten langzaam splitsen.
Eind 2026 staat een nieuwe, uitgebreide meetexpeditie gepland. Dan verzamelen de onderzoekers op meer locaties gasmonsters om de ondergrondse structuur in kaart te brengen. Die data moet definitief aantonen of de scheur in Zambia een lokaal fenomeen is, of de fundering van een nieuwe grens tussen werelddelen.
